กรุงเทพมหานคร 1 สิงหาคม 2569
ข้อเสนอปฏิรูปถนนครั้งใหญ่ กำลังตั้งคำถามว่า เหตุใดประชาชนซึ่งจ่ายภาษีอยู่แล้ว จึงยังต้องจ่ายค่าผ่านทางเพื่อใช้ถนนคุณภาพสูง และเหตุใดผลประโยชน์จากถนนที่สร้างด้วยทรัพยากรของชาติ จึงอาจไหลไปกระจุกอยู่กับผู้รับสัมปทาน ผู้รับเหมา สถาบันการเงิน และเจ้าของที่ดินบางกลุ่ม
แนวทางใหม่เสนอให้ถนนสาธารณะทั่วประเทศใช้ฟรี ณ จุดใช้งาน แต่ต้องไม่ใช่การยกเลิกรายได้แล้วผลักภาระเข้าสู่งบประมาณหรือหนี้สาธารณะทั้งหมด
หัวใจคือเปลี่ยนจาก “ผู้เดินทางจ่ายรายเที่ยว” ไปสู่ระบบที่ผู้สร้างต้นทุนแก่ถนนและสิ่งแวดล้อมต้องร่วมรับผิดชอบตามสัดส่วน รถบรรทุกหนัก รถปล่อยมลพิษสูง และผู้ถือครองที่ดินซึ่งได้กำไรจากราคาที่ดินเพิ่ม ควรรับภาระมากกว่าประชาชนทั่วไป
ต้องถามให้ชัดว่า ใครจ่าย ใครได้กำไร ใครรับความเสี่ยง และเมื่อโครงการผิดประมาณการ ภาระสุดท้ายตกอยู่กับใคร ไม่ใช่ตัดสินว่า “ของฟรีย่อมดี” หรือ “เอกชนย่อมมีประสิทธิภาพกว่า”
ไม่ใช่แค่รื้อด่าน แต่ต้องรื้อระบบเงิน
การทำถนนใช้ฟรีทั้งประเทศต้องมีกองทุนโครงข่ายถนนสาธารณะแห่งชาติ แยกเงินซ่อมบำรุงออกจากงบสร้างใหม่ รายได้อาจมาจากภาษีรถตามน้ำหนักและมลพิษ ค่าปรับรถบรรทุกน้ำหนักเกิน รายได้จากทรัพย์สินริมทาง เงินคืนจากมูลค่าที่ดิน และงบประมาณที่รัฐสภาอนุมัติ
เงินทุกบาทต้องผูกกับรหัสโครงการเดียว ประชาชนต้องตรวจสอบได้ว่าใครออกแบบ ใครชนะประมูล เพิ่มวงเงินกี่ครั้ง และถนนพังก่อนกำหนดหรือไม่
โกงถนนไม่ได้เริ่มวันรับซอง
ความเสี่ยงคอร์รัปชันอาจเริ่มตั้งแต่เลือกแนวถนน ประเมินจำนวนรถ ตั้งราคากลาง เปลี่ยนแบบ เพิ่มงาน ขยายเวลา และตรวจรับ
ทางออกคือเปิดเผยเจ้าของผลประโยชน์ที่แท้จริงของบริษัทผู้ประมูล รายชื่อผู้ถือครองที่ดินตามแนวโครงการ ความสัมพันธ์ระหว่างกรรมการกับผู้รับจ้าง และการซื้อขายที่ดินผิดปกติก่อนประกาศแนวเส้นทาง
ผู้มีผลประโยชน์ทับซ้อนต้องถอนตัวทันที การปกปิดต้องมีโทษ และต้องมีช่วงพักงานเพื่อป้องกันเจ้าหน้าที่ออกจากตำแหน่งแล้วไปรับงานกับบริษัทที่เคยกำกับ
ถูกที่สุดไม่ใช่ดีที่สุด
การประมูลที่ยึดราคาต่ำสุดอาจเปิดทางให้เสนอราคาต่ำเพื่อชนะ ก่อนขอเพิ่มวงเงิน ลดคุณภาพ หรือผลักภาระซ่อมกลับให้รัฐ
ระบบใหม่ต้องวัดทั้งราคา คุณภาพ อายุใช้งาน ความปลอดภัย ผลกระทบสิ่งแวดล้อม และต้นทุนตลอดอายุโครงการ ผู้รับเหมาที่ส่งมอบถนนต้องรับประกัน หากถนนเสียก่อนกำหนดต้องซ่อมเองและถูกหักคะแนนในงานครั้งต่อไป
ย้อนอดีต—ไทยใช้ระบบเก็บค่าผ่านทางมาหลายทศวรรษ
ประเทศไทยพัฒนาโครงข่ายทางพิเศษและมอเตอร์เวย์ด้วยระบบค่าผ่านทางมาอย่างยาวนาน แม้ต่อมาจะเปลี่ยนเป็น Easy Pass, M-Pass และ M-Flow แต่หลักการยังเหมือนเดิม คือผู้ใช้ต้องจ่าย
การเปิดฟรีช่วงเทศกาลเป็นเพียงมาตรการชั่วคราว ยังไม่ใช่การเปลี่ยนโครงสร้างการเงินของระบบถนน
บทเรียนจาก 3 ประเทศ
ฟินแลนด์ ให้ความสำคัญกับการดูแลถนนทั้งโครงข่ายในฐานะทรัพย์สินสาธารณะ มีเจ้าภาพและมาตรฐานบริการชัดเจน
นิวซีแลนด์ ใช้ข้อมูลบริหารสินทรัพย์ รู้ว่าถนนสายใดเสื่อมเมื่อไร และต้องซ่อมก่อนพัง พร้อมประเมินผลจากสภาพถนนหลังใช้งาน ไม่ใช่เพียงก่อสร้างเสร็จ
เนเธอร์แลนด์ ใช้การจัดซื้อภาครัฐเพื่อซื้อผลลัพธ์ ไม่ใช่ซื้อแค่คอนกรีต โดยวัดทั้งคาร์บอน วัสดุรีไซเคิล ความปลอดภัย น้ำท่วม และการฟื้นฟูระบบนิเวศ
บทเรียนสำหรับไทยคือ ต้องรวมวินัยการดูแลโครงข่าย ระบบข้อมูลสินทรัพย์ และการจัดซื้อเพื่อผลลัพธ์ระยะยาวเข้าด้วยกัน
ถนนฟรี แต่ธรรมชาติห้ามจ่ายแทน
นโยบายถนนฟรีอาจสร้างผลเสีย หากทำให้รถส่วนตัวเพิ่ม เมืองกระจาย มลพิษสูง และมีการตัดถนนผ่านป่าหรือพื้นที่ชุ่มน้ำ
ทุกโครงการจึงต้องมีบัญชีต้นทุนระบบนิเวศ วัดคาร์บอน น้ำท่วม เสียง ฝุ่น การสูญเสียพื้นที่ธรรมชาติ และผลกระทบต่อชุมชน พร้อมกำหนดมาตรการฟื้นฟูจริง
คำว่า “ฟรี” ต้องหมายถึงประชาชนไม่ถูกเก็บเงิน ณ ด่าน ไม่ใช่ให้ธรรมชาติและคนรุ่นหลังเป็นผู้จ่ายแทน
วัดถนนจากชีวิตคน ไม่ใช่ยอดเบิกจ่าย
ความสำเร็จต้องไม่วัดจากจำนวนกิโลเมตรหรือยอดเบิกจ่ายเพียงอย่างเดียว แต่ต้องวัดว่า
ประชาชนเดินทางถูกลงหรือไม่
เข้าถึงงาน โรงเรียน โรงพยาบาล และตลาดดีขึ้นหรือไม่
อุบัติเหตุและผู้เสียชีวิตลดลงหรือไม่
งบซ่อมบำรุงเพียงพอหรือไม่
สัญญาเปิดเผยครบหรือไม่
คาร์บอนและผลกระทบต่อธรรมชาติลดลงหรือไม่
คำเตือน! ห้ามรีบซื้อคืนสัมปทาน
การยกเลิกค่าผ่านทางต้องเริ่มจากเปิดสัญญาทั้งหมด ตรวจสอบรายได้ หนี้ อายุสัมปทาน เงื่อนไขชดเชย และผลตอบแทนของผู้ถือสิทธิ
เส้นทางที่สัญญาสิ้นสุดสามารถทยอยเปิดใช้ฟรีได้ แต่สัญญาที่ยังเหลืออายุยาวต้องประเมินอย่างรอบคอบ เพราะการรีบซื้อคืนอาจกลายเป็นการจ่ายเช็คก้อนใหญ่ให้นายทุน แล้วผลักหนี้ให้ประชาชน
ทางเลือกที่เหมาะสมกว่าอาจเป็นการเปลี่ยนจากสัญญารับรายได้ค่าผ่านทาง ไปเป็นสัญญาบริหารและบำรุงรักษาที่จ่ายตามคุณภาพ ถนนดีจึงได้เงิน ถนนพังก่อนกำหนดต้องถูกหักค่าตอบแทน
บทสรุป—ถนนของชาติ ต้องไม่เป็นตู้เก็บเงินของคนบางกลุ่ม
นโยบายถนนใช้ฟรีทั้งประเทศทำได้ แต่ต้องปฏิรูปพร้อมกันทั้งระบบภาษี กองทุนถนน การเลือกโครงการ การเปิดข้อมูล การจัดซื้อ การตรวจรับ การบริหารที่ดิน และการรักษาสิ่งแวดล้อม
เป้าหมายไม่ใช่เพียง “ไม่มีค่าผ่านทาง” แต่ต้องเป็นถนนที่ประชาชนเข้าถึงได้อย่างเสมอภาค มีเงินซ่อมตลอดอายุ ไม่มีใครใช้ข้อมูลภายในกว้านซื้อที่ดิน ไม่มีผู้รับเหมาหรือผู้มีอำนาจซ่อนอยู่หลังบริษัท และไม่มีโครงการใดทำลายธรรมชาติโดยไม่รับผิดชอบ
เพราะถนนทุกสายสร้างด้วยทรัพยากรของชาติ ผลประโยชน์สูงสุดจึงต้องกลับคืนสู่ประชาชน ไม่ใช่ไหลผ่านด่านเก็บเงินไปสู่โครงสร้างที่ตรวจสอบไม่ได้
สำนักข่าววิหคนิวส์
อ้างอิง
OECD: Integrity in Public Procurement และ Infrastructure Governance
สำนักงาน ป.ป.ช. และ CoST Thailand
NZ Transport Agency
รัฐบาลเนเธอร์แลนด์: Procurement with Impact
ข้อมูลระบบค่าผ่านทางและ M-Flow ของประเทศไทย
#ถนนใช้ฟรีทั่วประเทศ
#ปฏิรูปทางด่วน
#ถนนของประชาชน
#ปราบคอร์รัปชัน
#ผลประโยชน์ทับซ้อน
#เปิดสัญญาสัมปทาน
#กองทุนถนนแห่งชาติ
#สิ่งแวดล้อม
#สำนักข่าววิหคนิวส์