คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 14/2566 ลงวันที่ 4 ตุลาคม 2566 เป็นบรรทัดฐานสำคัญเกี่ยวกับขอบเขตหน้าที่และอำนาจของคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ในการจัดการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นและผู้บริหารท้องถิ่น โดยศาลรัฐธรรมนูญวางหลักแยกการใช้อำนาจของ กกต. ออกเป็น 3 ประเด็น ได้แก่ การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง การสั่งนับคะแนนหรือออกเสียงลงคะแนนใหม่ และการแบ่งเขตเลือกตั้ง

สาระสำคัญของคำวินิจฉัยระบุว่า การใช้อำนาจของ กกต. ในการวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งและการแบ่งเขตเลือกตั้งไม่ถือเป็นที่สุด เนื่องจากเกี่ยวข้องกับสิทธิและเสรีภาพของประชาชนและอาจส่งผลต่อความได้เปรียบเสียเปรียบในการเลือกตั้ง ขณะที่การสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ก่อนประกาศผลการเลือกตั้ง ถือเป็นการใช้อำนาจอันเป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญ

จุดเริ่มต้นของคดี: กกต. ขอให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยขอบเขตอำนาจ

คดีดังกล่าวเกิดจากการที่ กกต. ยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 210 วรรคหนึ่ง (2) เพื่อขอให้วินิจฉัยปัญหาเกี่ยวกับหน้าที่และอำนาจของ กกต. ในการจัดการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นและผู้บริหารท้องถิ่น ตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562

ประเด็นที่ขอให้ศาลวินิจฉัยครอบคลุมบทบัญญัติ 3 ส่วน ได้แก่

1. มาตรา 55 วรรคหนึ่ง การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัคร
2. มาตรา 105 และมาตรา 106 การสั่งให้นับคะแนนเลือกตั้งใหม่และการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่
3. มาตรา 20 การแบ่งเขตเลือกตั้ง

ข้อพิพาทสำคัญอยู่ที่ว่า การปฏิบัติหน้าที่และการใช้อำนาจของ กกต. ในเรื่องดังกล่าวเป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญหรือไม่ และสามารถถูกตรวจสอบโดยองค์กรตุลาการได้เพียงใด

ประเด็นที่ 1 การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง ไม่เป็นที่สุด

ในกรณีการวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งตามมาตรา 55 วรรคหนึ่ง ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาว่า กฎหมายกำหนดให้ผู้สมัครที่ไม่มีชื่ออยู่ในประกาศรายชื่อผู้สมัครตามมาตรา 52 สามารถยื่นคำร้องต่อ กกต. ภายใน 3 วันนับแต่วันที่ประกาศรายชื่อ เพื่อให้ กกต. วินิจฉัยโดยเร็ว

แม้การพิจารณาดังกล่าวจะเป็นหน้าที่และอำนาจของ กกต. ที่เกี่ยวข้องกับการจัดการเลือกตั้งตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) แต่รัฐธรรมนูญไม่ได้กำหนดรายละเอียดหรือเนื้อหาของการใช้อำนาจดังกล่าวไว้อย่างชัดเจน

ศาลเห็นว่า การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งอาจส่งผลให้บุคคลหนึ่งไม่มีสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง ซึ่งกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพทางการเมืองของบุคคลในการเป็นตัวแทนของประชาชนตามหลักประชาธิปไตย

ดังนั้น การใช้อำนาจของ กกต. ในการวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งตามมาตรา 55 วรรคหนึ่ง จึงไม่เป็นที่สุด และสามารถเข้าสู่กระบวนการตรวจสอบโดยองค์กรตุลาการได้ตามหลักเกณฑ์และเขตอำนาจศาลที่เกี่ยวข้อง

ประเด็นที่ 2 การสั่งนับคะแนนใหม่หรือออกเสียงลงคะแนนใหม่ เป็นที่สุด

สำหรับกรณีการสั่งให้นับคะแนนเลือกตั้งใหม่หรือสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ตามมาตรา 105 และมาตรา 106 ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยแตกต่างออกไป

ศาลพิจารณาว่า การสั่งนับคะแนนใหม่หรือให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ก่อนประกาศผลการเลือกตั้ง ไม่ได้เป็นการตัดสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของบุคคลใดโดยตรง แต่เป็นมาตรการที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินการเลือกตั้งให้เป็นไปโดยถูกต้องและเรียบร้อย

นอกจากนี้ การเปิดให้มีการโต้แย้งหรือฟ้องร้องต่อศาลในระหว่างที่กระบวนการเลือกตั้งยังดำเนินอยู่ อาจทำให้เกิดความล่าช้าและกระทบต่อกรอบเวลาการจัดการเลือกตั้ง

ศาลรัฐธรรมนูญจึงมีมติเสียงข้างมาก 8 ต่อ 1 วินิจฉัยว่า การสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ก่อนประกาศผลการเลือกตั้ง เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจของ กกต. อันเป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6)

ประเด็นที่ 3 การแบ่งเขตเลือกตั้ง ไม่เป็นที่สุด

ในประเด็นการแบ่งเขตเลือกตั้งตามมาตรา 20 ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาว่า แม้การแบ่งเขตจะเป็นอำนาจที่จำเป็นต่อการจัดการเลือกตั้งตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) แต่รัฐธรรมนูญไม่ได้กำหนดรายละเอียดหรือบัญญัติให้การใช้อำนาจดังกล่าวเป็นที่สุด

ศาลให้ความสำคัญกับผลกระทบที่เกิดจากการแบ่งเขตเลือกตั้ง เนื่องจากการกำหนดเขตเลือกตั้งอาจส่งผลต่อความได้เปรียบเสียเปรียบของผู้สมัครและการแข่งขันทางการเมือง รวมถึงความสะดวกของประชาชนในการใช้สิทธิเลือกตั้ง

เมื่อการแบ่งเขตเลือกตั้งมีผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของบุคคล และไม่มีบทบัญญัติที่กำหนดให้การใช้อำนาจดังกล่าวเป็นที่สุด จึงไม่อาจถือว่าการแบ่งเขตเลือกตั้งของ กกต. เป็นการใช้อำนาจที่ตัดช่องทางการตรวจสอบโดยศาลได้

ดังนั้น หากผู้สมัครหรือบุคคลที่ได้รับผลกระทบเห็นว่าการแบ่งเขตเลือกตั้งไม่เป็นไปตามกฎหมายหรือระเบียบที่เกี่ยวข้อง ย่อมสามารถใช้สิทธิทางศาลเพื่อขอให้ตรวจสอบความชอบด้วยกฎหมายได้

สรุปหลักการสำคัญจากคำวินิจฉัย 14/2566

คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 14/2566 แยกหลักการใช้อำนาจของ กกต. ไว้ดังนี้

• การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง: ไม่เป็นที่สุด เพราะกระทบสิทธิและเสรีภาพทางการเมืองของบุคคล
• การสั่งนับคะแนนใหม่หรือออกเสียงลงคะแนนใหม่ก่อนประกาศผล: เป็นที่สุด เพื่อให้กระบวนการเลือกตั้งดำเนินไปตามกรอบเวลา
• การแบ่งเขตเลือกตั้ง: ไม่เป็นที่สุด เพราะอาจกระทบต่อสิทธิของประชาชนและความได้เปรียบเสียเปรียบทางการเมือง

เหตุใดคำวินิจฉัยนี้จึงถูกนำกลับมาพิจารณาในปี 2569

คำวินิจฉัยดังกล่าวถูกหยิบยกมาอ้างอิงอีกครั้งในช่วงที่เกิดข้อโต้แย้งเกี่ยวกับอำนาจของ กกต. ในกระบวนการเลือกสมาชิกวุฒิสภา โดยเฉพาะกรณีที่ กกต. มีมติส่งเรื่องให้ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาปัญหาเกี่ยวกับหน้าที่และอำนาจของตนเองในการตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัครและการวินิจฉัยข้อกล่าวหาเกี่ยวกับการเลือก สว.

ประเด็นที่ต้องพิจารณาคือ คำวินิจฉัยที่ 14/2566 เป็นเรื่องการเลือกตั้งท้องถิ่นตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 ส่วนข้อพิพาทเกี่ยวกับการเลือก สว. อยู่ภายใต้กฎหมายว่าด้วยการได้มาซึ่งสมาชิกวุฒิสภา พ.ศ. 2561

จึงต้องพิจารณาบทบัญญัติกฎหมาย ข้อเท็จจริง และลักษณะการใช้อำนาจในแต่ละกรณีประกอบกัน ไม่ใช่นำคำวินิจฉัยเดิมมาใช้แทนการวินิจฉัยข้อพิพาทใหม่โดยอัตโนมัติ

อย่างไรก็ตาม คำวินิจฉัยที่ 14/2566 แสดงให้เห็นหลักการสำคัญว่า การเป็นองค์กรอิสระที่มีอำนาจจัดการเลือกตั้ง ไม่ได้หมายความว่าการใช้อำนาจทุกประเภทจะเป็นที่สุดเสมอไป โดยเฉพาะกรณีที่การใช้อำนาจมีผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชน

สำนักข่าววิหคนิวส์

อ้างอิง: ศาลรัฐธรรมนูญ, ผู้จัดการออนไลน์, ไทยรัฐออนไลน์, The 101 World, Next News

#ฮั้วสว #กกต #ศาลรัฐธรรมนูญ #คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ #เลือกตั้งท้องถิ่น #อำนาจกกต #สิทธิเลือกตั้ง #วิหคนิวส์