🇹🇯 “ทาจิกิสถาน…หอคอยน้ำแห่งเอเชียกลาง เกมไฟฟ้า พรมแดนอัฟกานิสถาน และศึกชิงต้นน้ำของศตวรรษที่ 21!”
รายงานข่าว โดย REMORA นักวิเคราะห์ สำนักข่าววิหคนิวส์
ทาจิกิสถานอาจไม่ใช่ประเทศที่มีน้ำมันมหาศาลเหมือนคาซัคสถาน ไม่ได้ครองก๊าซธรรมชาติแบบเติร์กเมนิสถาน และไม่มีตลาดขนาดใหญ่เหมือนอุซเบกิสถาน แต่ประเทศแห่งเทือกเขาปามีร์กลับครอบครองสิ่งที่โลกกำลังให้ความสำคัญมากขึ้นทุกปี นั่นคือ “น้ำ”
กว่า 90% ของพื้นที่เป็นภูเขา ธารน้ำแข็งนับพันแห่งเป็นต้นกำเนิดแม่น้ำสายสำคัญของเอเชียกลาง ทำให้ทาจิกิสถานได้รับสมญาว่า “หอเก็บน้ำของเอเชียกลาง” เพราะน้ำจากประเทศนี้หล่อเลี้ยงการเกษตร อุตสาหกรรม และประชากรของประเทศเพื่อนบ้านหลายสิบล้านคน
ความจริงของทาจิกิสถานคือ ประเทศยากจนด้านรายได้ แต่มั่งคั่งด้านทรัพยากรน้ำ
ในอดีต ทาจิกิสถานเป็นส่วนหนึ่งของอารยธรรมเปอร์เซียและเส้นทางสายไหม ก่อนอยู่ภายใต้จักรวรรดิรัสเซียและสหภาพโซเวียต หลังได้รับเอกราชในปี 1991 ประเทศเข้าสู่สงครามกลางเมืองยาวนาน ก่อนค่อย ๆ ฟื้นตัวและสร้างเสถียรภาพ
ปัจจุบันเศรษฐกิจยังพึ่งพาการโอนเงินของแรงงานในต่างประเทศ การเกษตร อะลูมิเนียม และไฟฟ้าพลังน้ำ แต่รัฐบาลกำลังผลักดันการลงทุนด้านเขื่อน โรงไฟฟ้า และการเชื่อมโยงพลังงานกับเอเชียใต้
ตัวแปรต้นของทาจิกิสถาน คือ น้ำ เขื่อน พลังงานไฟฟ้า พรมแดนอัฟกานิสถาน และแรงงาน
สินทรัพย์ที่สำคัญที่สุดของประเทศไม่ใช่น้ำมัน แต่คือแม่น้ำและศักยภาพไฟฟ้าพลังน้ำ
เขื่อน Rogun ซึ่งอยู่ระหว่างการพัฒนา ถูกมองว่าเป็นหนึ่งในโครงการพลังน้ำที่สำคัญที่สุดของเอเชียกลาง หากแล้วเสร็จ จะเพิ่มกำลังผลิตไฟฟ้าอย่างมาก และเปิดโอกาสให้ทาจิกิสถานส่งออกไฟฟ้าไปยังอัฟกานิสถานและปากีสถานผ่านโครงการ CASA-1000
ขณะเดียวกัน การพึ่งพาแรงงานที่ทำงานในต่างประเทศ โดยเฉพาะในรัสเซีย ทำให้เศรษฐกิจอ่อนไหวต่อภาวะเศรษฐกิจและนโยบายของมอสโก
ตัวแปรตามจึงสะท้อนผ่านรายได้ครัวเรือน การลงทุน เสถียรภาพทางสังคม ความมั่นคงด้านพลังงาน และบทบาททางภูมิรัฐศาสตร์
ระบบนิเวศของทาจิกิสถาน คือ น้ำ–ไฟฟ้า–ภูเขา–พรมแดน–แรงงาน
น้ำจากภูเขาหล่อเลี้ยงภาคเกษตรและผลิตไฟฟ้า
ไฟฟ้าพลังน้ำเชื่อมโยงกับการส่งออกและความร่วมมือระดับภูมิภาค
ชายแดนติดอัฟกานิสถานยาวกว่าพันกิโลเมตร ทำให้ประเทศมีบทบาทสำคัญด้านความมั่นคง การต่อต้านการลักลอบขนยาเสพติด และการควบคุมชายแดน
จีนลงทุนในโครงสร้างพื้นฐาน เหมือง และถนน
รัสเซียยังคงมีบทบาทด้านความมั่นคง ฐานทัพ และแรงงาน
ดังนั้น ระบบนิเวศของทาจิกิสถานจึงเชื่อมโยงระหว่างทรัพยากรธรรมชาติ ความมั่นคง และภูมิรัฐศาสตร์อย่างแยกไม่ออก
Game Theory ของทาจิกิสถาน คือ เปลี่ยนต้นน้ำให้เป็นอำนาจต่อรอง
จีนต้องการเสถียรภาพบริเวณชายแดนใกล้ซินเจียง และสนใจทรัพยากรกับโครงสร้างพื้นฐาน
รัสเซียต้องการรักษาบทบาทด้านความมั่นคงและอิทธิพลในเอเชียกลาง
อุซเบกิสถานและประเทศปลายน้ำต้องการความมั่นคงด้านน้ำเพื่อการเกษตรและอุตสาหกรรม
อัฟกานิสถานต้องการไฟฟ้าและการค้าชายแดน
อินเดียและปากีสถานสนใจโครงการ CASA-1000 ซึ่งช่วยเชื่อมตลาดพลังงานระหว่างเอเชียกลางกับเอเชียใต้
เกมของทาจิกิสถานจึงไม่ใช่การแข่งขันด้านน้ำมันหรือก๊าซ แต่คือการใช้ “น้ำและไฟฟ้า” เป็นเครื่องมือสร้างอำนาจต่อรองในภูมิภาค
Probability Shift ชี้ว่า ความสำคัญของทาจิกิสถานจะเพิ่มขึ้น หากโลกเข้าสู่ยุคแข่งขันด้านน้ำ
หากโครงการ Rogun และ CASA-1000 สำเร็จ ประเทศจะเปลี่ยนจากผู้นำเข้าโอกาส เป็นผู้ส่งออกพลังงานสะอาด
แต่หากภาวะโลกร้อนเร่งการละลายของธารน้ำแข็ง หรือเกิดข้อพิพาทเรื่องการใช้น้ำกับประเทศปลายน้ำ ความเสี่ยงทางเศรษฐกิจและการเมืองจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ
REMORA 12 Layers วิเคราะห์ทาจิกิสถาน
Layer 1 ภูมิศาสตร์ ประเทศภูเขาสูง เป็นต้นกำเนิดแม่น้ำสายสำคัญของเอเชียกลาง และมีพรมแดนติดอัฟกานิสถาน
Layer 2 น้ำ คือสินทรัพย์ยุทธศาสตร์ที่สำคัญที่สุด
Layer 3 พลังน้ำ คือฐานพลังงานสะอาดและโอกาสการส่งออกในอนาคต
Layer 4 เขื่อน Rogun คือโครงการเปลี่ยนอนาคตเศรษฐกิจ
Layer 5 CASA-1000 เชื่อมไฟฟ้าจากเอเชียกลางสู่เอเชียใต้ เพิ่มบทบาทระดับภูมิภาค
Layer 6 ความสัมพันธ์รัสเซีย เชื่อมโยงด้านความมั่นคง ฐานทัพ และแรงงาน
Layer 7 ความสัมพันธ์จีน เน้นการลงทุน โครงสร้างพื้นฐาน และเหมืองแร่
Layer 8 อัฟกานิสถาน เป็นทั้งโอกาสด้านพลังงานและความเสี่ยงด้านความมั่นคง
Layer 9 เศรษฐกิจยังพึ่งพาแรงงานในต่างประเทศสูง จึงต้องเร่งสร้างฐานเศรษฐกิจภายใน
Layer 10 สิ่งแวดล้อม ธารน้ำแข็งและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นความท้าทายระยะยาว
Layer 11 ความร่วมมือด้านน้ำกับประเทศเพื่อนบ้านจะเป็นกุญแจลดความขัดแย้ง
Layer 12 อนาคตขึ้นอยู่กับการเปลี่ยน “น้ำ” ให้เป็นพลังงาน รายได้ และอำนาจต่อรอง
REMORA 9 Steps
Step 1 อ่านความจริง ประเทศมีรายได้ไม่สูง แต่ถือครองทรัพยากรน้ำระดับยุทธศาสตร์
Step 2 จับตัวแปรต้น น้ำ พลังน้ำ เขื่อน Rogun CASA-1000 ชายแดนอัฟกานิสถาน และแรงงาน
Step 3 วิเคราะห์ตัวแปรตาม รายได้ การส่งออกไฟฟ้า การลงทุน และเสถียรภาพเศรษฐกิจ
Step 4 อ่านระบบนิเวศ น้ำ พลังงาน เกษตร ความมั่นคง และความร่วมมือภูมิภาคเชื่อมโยงกันทั้งหมด
Step 5 วิเคราะห์ผู้เล่น จีน รัสเซีย อุซเบกิสถาน คีร์กีซสถาน อัฟกานิสถาน อินเดีย และปากีสถาน
Step 6 ประเมินแรงปะทะจากปัญหาทรัพยากรน้ำ ความมั่นคงชายแดน และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
Step 7 วิเคราะห์ Probability Shift จากโครงการพลังงาน การลงทุน และความร่วมมือภูมิภาค
Step 8 ประเมิน 3 Scenarios
Step 9 สรุปยุทธศาสตร์ ประเทศต้องเปลี่ยน “น้ำ” ให้เป็น “อำนาจทางเศรษฐกิจ”
3 Scenarios
Scenario 1 มหาอำนาจพลังงานน้ำแห่งเอเชียกลาง ความน่าจะเป็นระดับกลาง หาก Rogun และ CASA-1000 สำเร็จ ทาจิกิสถานจะเป็นผู้ส่งออกไฟฟ้าพลังน้ำรายสำคัญของภูมิภาค
Scenario 2 เติบโตแบบค่อยเป็นค่อยไป ความน่าจะเป็นสูง เศรษฐกิจยังพึ่งพาแรงงานและพลังน้ำ แต่การลงทุนค่อย ๆ เพิ่ม ประเทศรักษาเสถียรภาพได้
Scenario 3 วิกฤตน้ำและชายแดน ความน่าจะเป็นระดับกลาง หากอัฟกานิสถานไร้เสถียรภาพ เกิดข้อพิพาทเรื่องน้ำ หรือธารน้ำแข็งละลายเร็วกว่าคาด ประเทศจะเผชิญแรงกดดันทั้งด้านเศรษฐกิจและความมั่นคง
SWOT
จุดแข็ง คือ แหล่งน้ำมหาศาล ศักยภาพไฟฟ้าพลังน้ำ ทำเลยุทธศาสตร์ และบทบาทเชื่อมเอเชียกลางกับเอเชียใต้
จุดอ่อน คือ เศรษฐกิจขนาดเล็ก พึ่งพาแรงงานในต่างประเทศสูง โครงสร้างพื้นฐานยังต้องพัฒนา และไม่มีทางออกทะเล
โอกาส คือ Rogun, CASA-1000, การส่งออกไฟฟ้าสะอาด ความร่วมมือด้านน้ำ และการลงทุนจากจีนกับสถาบันการเงินระหว่างประเทศ
ความเสี่ยง คือ ภาวะโลกร้อน การละลายของธารน้ำแข็ง ข้อพิพาทเรื่องน้ำ ความไม่มั่นคงในอัฟกานิสถาน และความผันผวนของเศรษฐกิจรัสเซีย
บทสรุป REMORA
ทาจิกิสถานคือประเทศที่พิสูจน์ว่า “ทรัพยากรแห่งอนาคตอาจไม่ใช่น้ำมัน แต่คือน้ำ”
เมื่อโลกเผชิญการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความต้องการพลังงานสะอาด และการแข่งขันด้านทรัพยากรน้ำเพิ่มขึ้น ประเทศแห่งเทือกเขาปามีร์จะมีบทบาทมากกว่าที่หลายคนคาด หากสามารถเปลี่ยนต้นน้ำให้เป็นต้นทุนทางเศรษฐกิจ และสร้างความร่วมมือกับประเทศเพื่อนบ้านได้สำเร็จ ทาจิกิสถานจะก้าวขึ้นเป็นหนึ่งในผู้กำหนดสมดุลด้านน้ำและพลังงานของเอเชียกลางในศตวรรษที่ 21
รายงานข่าว โดย REMORA นักวิเคราะห์ สำนักข่าววิหคนิวส์
อ้างอิง: World Bank, International Monetary Fund (IMF), Asian Development Bank (ADB), International Energy Agency (IEA), United Nations, Reuters, OECD, CASA-1000 Program